Jan Theun van Rees maakt de verborgen ruimten in de schouwburg zichtbaar

Een parallelle wereld achter het pluche

Marijn van der Jagt

Twee jaar lang verkende Jan Theun van Rees de kelders en kruipruimten van de Amsterdamse Stadsschouwburg. Gewapend met een zaklamp en een fotocamera kroop deze beeldend kunstenaar door luikjes, tussen muren, over zoldertjes en onder tribunes. Op zoek naar het geheime schouwspel van duistere schachten en binnenvallend licht, stofnesten en kabellijnen, hijsbalken en katrollen. Een schouwspel dat normaal geen theaterbezoeker te zien krijgt, omdat het zich afspeelt buiten het blikveld van het publiek.

Op de tentoonstelling Zichtlijnen die dit jaar in de Staddschouwburg te zien is, wordt dat blikveld van de bezoeker op een prachtige manier verruimd.

Loop binnen in de rotonde van het gebouw aan het Leidseplein, en je kijkt zo naar de 'Kronenzolder' boven het plafond van de grote zaal. Nee, er is geen gat in het gebouw gezaagd, zoals beeldend kunstenaar Gordon Matta-Clark dat deed in zijn zwaar mishandelde doorkijk-huizen. Jan Theun van Rees bereikt dit doorkijk-effect met metershoog uitvergrote foto's. Op zes plekken in de schouwburg toont Van Rees wat er achter het pluche en de statige trappen verborgen gaat. Zo groot, levensecht en gedetailleerd gefotografeerd, dat je zin krijgt om die ruimten te betreden. Van Rees was al een paar jaar bezig met het fotograferen van echte gebouwen en het schilderen van imaginaire ruimten, toen hij gefascineerd raakte door 'de relatie tussen waar je staat en waar je naar kijkt'. Hij had de kruipruimten onder zijn Amsterdamse atelier in het voormalige Burgerziekenhuis gefotografeerd, en in datzelfde atelier tentoongesteld. De bezoekers keken dus naar de ruimten waar ze bovenop liepen. Dat besef van een 'parallelle wereld' wilde Van Rees oproepen in een bekender gebouw. In de Stadsschouwburg vond hij een dankbare werkplek. Zijn foto's geven een originele visie op de architectuur, op 'de ruimten die aan het ontwerp ontsnapt zijn', zoals Van Rees zijn voorkeur voor nondescripte plekken in gebouwen omschrijft. Maar in het geval van de Stadsschouwburg zijn de foto's ook tijdsdocumenten. De rollenzolder bijvoorbeeld, is een monumentale herinnering aan een toneeltraditie die niet lang meer te bezichtigen zal zijn. En ook andere plekken die Van Rees fotografeerdezouden in de op handen zijnde verbouwing van de Stadsschouwburg wel eens kunnen sneuvelen.

Reis naar het licht

De installatie met de zes grote foto's vormt maar een deel van de expositie. In de terrasfoyer toont Van Rees ook zijn serie Versche Lucht. Deze reeks kleinere foto's vindt zijn oorsprong in het moment dat een schouwburg-technicus zijn favoriete plek aan de kunstenaar liet zien: een schuifluik dat op kniehoogte in een muur zit. Achter dit luik met het opschrift 'versche lucht' begint het gangenstelsel dat vroeger zorgde voor de luchttoevoer en de verwarming van het gebouw. Al fotograferend volgde Van Rees de route van de lucht door het gebouw: via kanalen, langs buizen en door roosters naar boven. Aan het begin van de route zijn de ruimten duister en was er voor de zwart-wit-foto's kunstlicht nodig. Hoe hoger je in het gebouw komt, hoe meer daglicht de foto's vangen. De reis van de lucht blijkt ook een reis naar het licht. Licht is de belangrijkste bouwsteen waarmee Van Rees zijn bestaande en imaginaire ruimten oproept. Op alle foto's in de Stadsschouwburg is wel iets bijzonders met het licht aan de hand. Het verhevigt de contouren van een stoffig lampje, lokt de blik van de beschouwer om de hoek van een spookachtig gangetje of maakt het reliëf van een bladderige keldermuur bijna tastbaar geprononceerd. Vooral de uitvergrote foto's uit de installatie tonen een breed spectrum van lichtverschijnselen. Zachte strepen strijklicht, een blinkende reflectie op spiegelend metaal, een koud vlak TL-licht, de diffuse kringen van een bewegende zaklamp en het felle schijnsel van een gerichte spot - het is dit subtiele lichtspel waardoor de kelders en krochten van Van Rees zoveel visuele schoonheid krijgen. Het geeft de doeken - de foto's zijn op canvas geprint - een schilderachtige kwaliteit.

Hoe zacht de stoflaag

Een enkele keer toont Van Rees het licht zoals hij dat bij zijn speurtocht door de schouwburg aantrof. Maar meestal is hij zelf de belichter. Hij maakte die grote foto's met een technische camera, en benutte de lange sluitertijd van het apparaat om soms wel dertig lichtveranderingen aan te brengen. De uiteindelijke foto is een optelsom van al die standen'. En de beschouwer wordt door die zorgvuldige, gelaagde belichting aangenaam geprikkeld. Je krijgt oog voor de lijnen en contrasten, maar ook voor de kleuren en materialen. Je ziet hoe generfd de vloerplanken zijn op de schouwburgzolder. Hoe robuust de ijzeren draagbalken zijn, en hoe schilferig een roestplekje erin. Hoe wonderlijk blauw het puntje van een hijstouw is, en hoe zacht de dikke stoflaag op een tros snoeren. 'Ik wilde niet te veel uitleggen,' verklaart Van Rees de summiere toelichting op de bordjes bij zijn foto's. 'Dan gaan mensen lezen in plaats van ervaren.' Het is te hopen dat veel bezoekers overdag de weg vinden naar zijn foto's. Als het daglicht van buiten de schouwburg het lichtspel beantwoordt op de foto's binnen het gebouw. Op die momenten werken de vensters naar de 'parallelle wereld' van Jan Theun van Rees twee kanten op. Ze geven niet alleen een inkijkje in de stoffige achter- en onderkant van een voornaam gebouw, maar laten de bezoeker ook opnieuw kijken naar de glanzende, statige binnenkant. De schoonheid van een streep licht in de foyer, de wolligheid van het tapijt en de kromming van de gang... Het betreden van de Stadsschouwburg wordt opnieuw een ervaring. De foto-expositie Versche Lucht is tot en met 30 juni 2002 te zien. De installatie Zichtlijnen tot en met 10 maart 2003. Allebei in de Stadsschouwburg Amsterdam, voorafgaand en na afloop van de voorstellingen. Ook te bezichtigen als onderdeel van de rondleidingen door de Stadsschouwburg, inlichtingen: tel. 020-5237700.

•

• Archief Theatervormgeving